Het thuisvoordeel bestaat echt maar het wordt elk decennium kleiner

Er zijn weinig overtuigingen in de sport die zo breed worden gedeeld als het geloof in het thuisvoordeel. Ploegen halen thuis meetbaar meer punten dan uit, in vrijwel elke competitie en in vrijwel elke sport, en dat verschil is groot genoeg om competities mee te winnen. Wat minder bekend is, is dat het effect al decennialang gestaag krimpt. De vraag waarom het bestaat is nooit helemaal bevredigend beantwoord, en de vraag waarom het afneemt geeft daar onverwacht veel inzicht in.

Traditioneel worden vier verklaringen genoemd, en ze zijn niet even sterk. De eerste, en de populairste, is de steun van het publiek: duizenden mensen die je aanmoedigen zouden je beter laten presteren. De tweede is de vermoeidheid van de bezoekers, die moeten reizen, in een hotel slapen en soms tijdzones overbruggen. De derde is bekendheid met de eigen omgeving, met de afmetingen van het veld, de ondergrond, het licht en de achtergrond. De vierde, lange tijd de minst besproken, is de invloed van het publiek op de scheidsrechter.

Die laatste verklaring is inmiddels de best onderbouwde, en dat is een ongemakkelijke uitkomst. Het gaat niet om oneerlijkheid: een arbiter beslist niet bewust in het voordeel van de thuisploeg. Het gaat om iets subtielers. Bij twijfelgevallen, en een groot deel van de beslissingen in een wedstrijd is een twijfelgeval, blijkt de aanwezigheid van een luid en eenzijdig publiek de beoordeling systematisch te verschuiven. Dat is zichtbaar in patronen die moeilijk anders te verklaren zijn: in de hoeveelheid blessuretijd die wordt bijgeteld afhankelijk van de stand, in de verdeling van kaarten, in het toekennen van strafschoppen. De scheidsrechter is, met andere woorden, ook een deelnemer die onder sociale druk staat.

De verklaring die het slechtst standhoudt, is uitgerekend de meest intuïtieve. Onderzoek vindt weinig bewijs dat spelers zelf beter gaan spelen door aanmoediging. De onderliggende prestatiematen, zoals loopafstand, passnauwkeurigheid of schotkwaliteit, verschillen thuis en uit veel minder dan het puntenverschil suggereert. Er zijn zelfs aanwijzingen dat publiek in bepaalde situaties averechts werkt, bijvoorbeeld wanneer de verwachtingen zo hoog liggen dat spanning de uitvoering hindert. Het bekendste voorbeeld daarvan is de gemiste beslissende strafschop voor eigen publiek, een situatie waarin het voordeel plotseling een last wordt.

De sport kreeg een zeldzame kans om deze verklaringen tegen elkaar af te wegen toen competities een tijd lang volledig zonder toeschouwers werden afgewerkt. Het was in feite een grootschalig natuurlijk experiment: reizen, veldkennis en alle andere factoren bleven gelijk, alleen het publiek verdween. Het thuisvoordeel nam duidelijk af. Belangrijker nog was waar die afname zat. Het spel van de thuisploegen veranderde nauwelijks; wat wel veranderde waren de arbitrale beslissingen. Zonder publiek werden thuisploegen vaker bestraft en verdween een deel van de scheefheid die in gevulde stadions zichtbaar was. Dat is misschien wel het sterkste bewijs dat het publiek vooral via de arbitrage werkt en veel minder via de benen van de spelers.

Blijft de langetermijntrend. Het thuisvoordeel is niet plotseling gedaald maar al generaties lang aan het afkalven, en daar zijn meerdere oorzaken voor aan te wijzen die elkaar versterken. Reizen is onherkenbaar veranderd: waar ploegen vroeger urenlang in een bus zaten en de nacht voor de wedstrijd slecht sliepen, verplaatsen professionele clubs zich nu efficiënt, met eigen voeding, eigen slaapprotocollen en soms zelfs eigen matrassen. Het nadeel van uitspelen is daarmee grotendeels weggeorganiseerd.

Ook de accommodaties zijn gestandaardiseerd. Velden hebben overal dezelfde afmetingen en steeds vaker vergelijkbare kwaliteit, verwarmde grasmatten hebben de extreme thuisvoordelen van slechte ondergronden geëlimineerd, en moderne stadions lijken meer op elkaar dan de eigenzinnige arena’s van vroeger. Kennis van de eigen omgeving levert daardoor minder op dan ooit.

Daarnaast is de voorbereiding op de tegenstander veranderd. Waar een ploeg vroeger pas bij aankomst ontdekte wat haar te wachten stond, wordt tegenwoordig elke wedstrijd van elke tegenstander vastgelegd en geanalyseerd. Een uitploeg speelt zelden nog tegen een onbekende, en die verminderde onzekerheid werkt in het voordeel van de bezoeker.

Tot slot, en dit sluit de cirkel, is de arbitrage veranderd. Naarmate beslissingen worden ondersteund door beeldmateriaal en door technologie die feiten objectief vaststelt, krimpt de ruimte waarin publieksdruk kan doorwerken. Doellijntechnologie en videoassistentie halen precies dat soort momenten uit de sfeer van de interpretatie. Het is dan ook geen toeval dat de daling van het thuisvoordeel doorzet in de periode waarin die hulpmiddelen zijn ingevoerd.

Wat betekent dit alles voor wie naar sport kijkt? Om te beginnen dat het thuisvoordeel geen mystiek verschijnsel is dat je met sfeer en spandoeken kunt oproepen, maar een optelsom van heel concrete mechanismen, waarvan het belangrijkste zich in het hoofd van de scheidsrechter afspeelt. Vervolgens dat het krimpen ervan geen verlies is maar een teken van professionalisering: eerlijker omstandigheden, betere velden, objectievere beslissingen. En ten slotte dat het effect nog altijd bestaat, kleiner maar meetbaar, want ook een gedeeltelijk verklaard voordeel blijft een voordeel.

Voor clubs volgt daaruit een nuchtere conclusie. Het is verleidelijk te investeren in sfeer met de gedachte dat een vurig publiek de ploeg vleugels geeft. De cijfers wijzen erop dat de winst vooral ergens anders vandaan komt, namelijk uit alles wat de uitploeg ongemakkelijk maakt en alles wat de eigen voorbereiding op reis verbetert. De ploeg die het uitspelen het best organiseert, haalt tegenwoordig meer punten binnen dan de ploeg die het thuis spelen het luidst viert.